CG Board Class 10 Sanskrit Solutions Chapter 10 परिवारः लघु एव वरम् are given below for Hindi Medium Students.
CG Board Class 10 Sanskrit Solutions Chapter 10 परिवारः लघु एव वरम्
अभ्यास:-
प्रश्न 1. संस्कृतभाषया उत्तरत –
Page no. – 56
(क) मोहनः कया वेदनया पीडितः आसीत्?
उत्तर- मोहनः शिरोवेदनया पीडितः आसीत् I
Page no. – 56
(ख) किं पर्व आसन्नं वर्तते?
उत्तर- दीपमालिका पर्व आसन्न वर्तते I
Page no. – 57
(ग) गोविन्दः केन कारणेन विद्यालयं गन्तुं न इच्छति?
उत्तर- गोविन्दस्य समीपे श्यामपट्टिका लेखनवर्तिका अपि नास्ति अतः सः विद्यालयं गन्तुम् न इच्छति।
Page no. – 57
(घ) का सूचिकर्मणः प्रशिक्षणं प्राप्तुं वाञ्छति ?
उत्तर- श्यामा सूचिकर्मणः प्रशिक्षणं प्राप्तुं वाञ्छति I
Page no. – 57
(ङ) गोपाल: किमर्थं रुप्यकाणि याचते?
उत्तर- गोपाल: क्रीडनके क्रेतुम रुप्यकाणि याचते I
Page no. – 57
(च) दीपमालिकापर्वणि कस्य शब्दः श्रूयते ?
उत्तर- दीपमालिकापर्वणि अग्निक्रीडकानाम् पटापट शब्दः श्रूयते I
Page no. – 57
(छ) संसारे कानि-कानि चक्रवत् परिवर्तन्ते?
उत्तर- संसारे दुःखानिं सुखानि च चक्रवत् परिवर्तन्ते I
Page no. – 57
(ज) कीदृश: परिवार: एव वरम्?
उत्तर- लघु परिवार: एव वरम् I
Page no. – 57
प्रश्न 2. अधोलिखितानां शब्दानां मूलशब्द-विभक्तिवचन-लिङ्गानि लिखत –
शब्दरूपम् मूलशब्दः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम्
यथा – विद्यालयात विद्यालय पुल्लिंग पंचमी एकवचन
1. पूर्तये पूर्ति स्त्रीलिंग चतुर्थी एकवचन
2. सर्वाभिः सर्व स्त्रीलिंग तृतीया बहुवचन
3. कक्षायाः कक्षा स्त्रीलिंग पंचमी/ षष्ठी एकवचन
4. मह्यम् अस्मद् पुल्लिंग/ स्त्रीलिंग चतुर्थी एकवचन
5. भार्यया भार्या स्त्रीलिंग तृतीया एकवचन
6. आवां अस्मद् पुल्लिंग/ स्त्रीलिंग प्रथमा / द्वितीया द्विवचन
Page no. – 57
प्रश्न 3. अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि लिखत –
1. ‘क्त्वा और ल्यप्’ का प्रयोग कर वाक्य बनाइये ।
उत्तर- क्त्वा – अहं पठित्वा लिखामि ।
अहं भोजनं कृत्वा विद्यालयं गच्छामि।
ल्यप्– राम: राज्यम् परित्यज्यं वनम् अगच्छत् ।
सीता संर्वान् सुखान् विहाय वनम् अगच्छत् I
Page no. – 57
2. ‘उपसर्ग और प्रत्यय’ में अंतर उदाहरण सहित लिखिए I
उत्तर- उपसर्ग – जो शब्द किसी शब्द के पहले लगते है उपसर्ग कहलाते हैं। ये 22 होते हैं। उदाहरण- उपकार, प्रभाव, सम्प्रति, इत्यादि I
प्रत्यय – जो शब्द किसी शब्द के अंत में जुड़ते हैं, प्रत्यय कहलाते हैं। ये दो प्रकार के होते हैं। तद्धित् एवं कृदन्त |
उदाहरण- गत्वा, पठितुम्, लिखितुम् इत्यादि I
Page no. – 57
3. ‘तरप् एवं तमप’ प्रत्यय का प्रयोग कर सार्थक शब्द का निर्माण कीजिए।
उत्तर- तरप् – मोहन : रामात् लघुतरः ।
धनात् धर्म श्रेष्ठतर : I
तमप् – बालकेषु राम: श्रेष्ठतमः ।
बालिकासु राधा लघुतम: ।
Page no. – 57
4. सह, साकं, सार्धं, समं का प्रयोग कर वाक्य बनाइये।
उत्तर- सह – रामेण सह सीता अपि वनं गच्छति ।
साकं – सीतया साकं रामः वनं गतः ।
सार्धं – गोपाल : रामेण सार्धं पठति ।
समं – फलैः समं दुग्धं पिब I
दुर्जनेन समं क: सुखं लभते I
Page no. – 57
प्रश्न 4. निम्नांकितेषु तत्पुरुषसमासं चिनुत –
ज्वरपीडित:, शिरोवेदना, कक्षाध्यापिका, प्रतिदिनम्, विद्यालयगणवेश, अभ्यासपुस्तिका,
दीपमालिका, दीपोत्सवः ।
उत्तर- ज्वरपीडित:, शिरोवेदना, कक्षाध्यापिका,विद्यालयगणवेश, अभ्यासपुस्तिका,
दीपमालिका, दीपोत्सवः ।
Page no. – 58
प्रश्न 5. अधोलिखितेषु पदेषु क्रिदन्ततद्धित – शब्दान् पृथक् कुरुत –
शब्दाः – गत्वा, मर्मज्ञ:, प्रवक्ता लिखितः, पठितुम् , वात्सल्यम्, नष्टः, भवदीयः लघुतमः, पूजितः I
1. कृदनताः – गत्वा लिखितः पठितुम् नष्टः पूजितः
2. तद्धिताः – मर्मज्ञ प्रवक्ता वात्सल्यम् लघुतमः भवदीयः
Page no. – 58
प्रश्न 6. अधोलिखितेषु संधिविच्छेदं कृत्वा नामानि लिखत-
पदम् संधि-विच्छेद: नाम
(क) महतीह महती + इह दीर्घ स्वर संधि
(ख) शयानोऽस्ति शयानः + अस्ति विसर्ग संधि
(ग) तस्मिन्नेव तस्मिन् + एव व्यंजन संधि
(घ) छिद्रेष्वनर्था: छिद्रेषु + अनर्था: यण स्वर संधि
(ङ) तूष्णीमुपविष्टा तूष्णीम् + उपविष्टा व्यंजन संधि