CG Board Class 10 Sanskrit Solutions Chapter 2 लोष्ठश्रृगालयोः मित्रता – CGBSE Solutions PDF in Hindi

CG Board Class 10 Sanskrit Solutions Chapter 2 लोष्ठश्रृगालयोः मित्रता are given below for Hindi Medium Students.

CG Board Class 10 Sanskrit Solutions Chapter 2 लोष्ठश्रृगालयोः मित्रता 


अभ्यास:-

प्रश्न 1. निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –

Page no. – 13  

(क) कयोः मध्ये मित्रता अभवत्? 

उत्तर – लोष्ठश्रृगालयोः मध्ये मित्रता अभवत् ।

Page no. – 13

(ख) तडागे गत्वा श्रृगालः किमकरोत्? 

उत्तर – तडागे गत्वा श्रृगाल: सम्यक् स्नानम करोत् ।

Page no. – 13

(ग) श्रृंगालः तडागं किम्कथयत्

उत्तर – श्रृंगालः तडागम् अकथयत् – “मह्यम्”

 मम मित्रं देहि, अन्यथा मत्स्यं देहि।”

Page no. – 13

(घ) श्रृंगालः मत्स्यं कुत्र संस्थापितवान्?

उत्तर- श्रृंगाल: मत्स्यं स्थाणौ संस्थापितवान् ।

Page no. – 13

(ड) श्रृंगालः स्थाणुं किमुवाच?

उत्तर- श्रृंगालः स्थाणुमुवाच – मह्यं मत्स्यं देहि अन्यथा काष्ठं देहि ।

प्रश्न 2. निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि हिन्दी भाषया लिखत –

Page no. – 13

(क) वृद्धा किं पक्ववती? 

उत्तर – वृद्धा ‘बड़ा – भजिया’ पकाई I

Page no. – 13

(ख) अजाचारिका बालिका कां खादितवती?

उत्तर – बकरी चराने वाली बालिका ने सियार द्वारा प्रदान किये गये भजिया – बड़ा को खा लिया | या बकरी चरानेवाली बड़ा को रखा गई I 

Page no. – 13

(ग) श्रृंगालः अजाचारिकां बालिकां किमकथयत्? 

उत्तर – सियार ने बकरी चराने वाली बालिका से कहा – मुझे मेरा बड़ा दीजिए, नही तो बदले में एक बकरी दीजिए I या सियार बकरी चराने वाली बालिका को बोला मेरा बड़ा या बकरी दो I

Page no. – 13

(घ) श्रृंगालः वधूं किं निर्देशितवान् ? 

उत्तर – सियार ने वधू को धान कूटने का निर्देश दिया I

Page no. – 13

(ड.) वरस्य ज्ञातिभिः जनैः कस्य स्वागतं कृतम् ? 

उत्तर – वर के बन्धु – बांधवों ने वधु का स्वागत किया I 

Page no. – 13

प्रश्न 3. रिक्तस्थानानि पूरयत् –

(क) अहं ……….. बिभेमि । 

(ख) जलपातेन …….. विनष्टं जातम्। 

(ग) काष्ठं स्थाप्य ……….. गतः । 

(घ) स. स्ववटिकां …….. बालिकायै दत्तवान्। 

(ङ) तां अजा कः …………. I

उत्तर – (क) जलात्, (ख) लोष्ठं, (ग) भ्रमणार्थं या भ्रमणार्थम्, (घ) अजाचारिकायै

(ङ) नीतवान् I

Page no. – 13

प्रश्न 4. सन्धिविच्छेदं कुरुत –

1. न्यवर्तयत् = न्य + वर्तयत् (न्य + वर्त + यत्)

2. लोष्ठोपरि = लोष्ठ + उपरि

3. नासीत् = + आसीत् 

4. प्रत्युपकारे = प्रत्य + उपकारे 

5. सोल्लासेन् = सोल्ल + आसेन 

Page no. – 14

प्रश्न 5. धातुप्रत्यययोः विभागं कुरुत ।

 धातु प्रत्यय 

1. स्नात्वा = स्ना + क्त्वा

2. गन्तुम् = गम् + तुमुन्

3. संस्थाप्य = सम् + स्था + ल्यप् 

4. गतः = गम् + क्त

5. खादितवान् = खाद् + क्त्वतु (पुल्लिंग)

6. निर्मितवती = निर्मि + क्त्वतु (स्त्रीलिंग)

Page no. – 14

प्रश्न 6. अधोलिखितानां शब्दानां धातु- लकारपुरुष – वचनानि लिखत ।

शब्दाः धातु लकारः पुरुषः वचनम्

यथा – चलतु – चल् लोट् प्रथम एक

1. आगच्छावः आ + गम् लट् उत्तम द्विवचन

2. बिभेमि बि + भी लट् उत्तम एकवचन

3. करिष्यामि कृ लृट उत्तम एकवचन

4. शक्नोसि शक लट् मध्यम एकवचन

5. अवदत् वद् लङ् प्रथम एकवचन

Page no. – 14

प्रश्न 7. अधोलिखितानां पदानां मूलशब्द- विभक्ति-वचनानि लिखत – 

 शब्दा: मूलशब्दः विभक्तिः वचनम्

1. तडागात् तडाग पंचमी एकवचन

2. ज्वरेण ज्वर तृतीया एकवचन

3. चुल्लिकयम् चूल्लिका सप्तमी एकवचन

4. तस्मै तद् चतुर्थी एकवचन

5. शिरसि शिरस् सप्तमी एकवचन

Page no. – 15

प्रश्न 8. निर्देशानुसारेण उत्तराणि लिखत – 

श्रृगालः मत्स्यं नीत्वा तं स्थाणौ संस्थाप्य भ्रमणाय च गतः। यावत् सः आगच्छति तावत् मत्स्य काकः खादितवान्। तदा श्रृगालः स्थाणुमुवाच – मह्यं मत्स्यं देहि अन्यथा काष्ठं देहि । अतः स्थाणुः तस्मै काष्ठमददात् । सः काष्ठमादाय कस्याश्चित् वृद्धायाः गृहं गतः, तद्गृहे काष्ठं संस्थाप्य भ्रमणार्थं गतः । सा वृद्धा काष्ठं चुल्लिकायां ज्वालयित्वा वटिका – भुञ्जिका’ इति पकवानं पचितवती । यदा श्रृगालः भ्रमित्वा न्यवर्तयत् तदा सः अपश्यत् यत् वृद्धा तस्य काष्ठं प्रज्वालयित्वा सोल्लासेन वटिकां निर्मितवती । श्रृगालः तामकथयत्- मम काष्ठस्य प्रत्योपकारे काष्ठं या वटिकां देहि I वृद्धा तस्मै वाटिकां प्रायच्छत् । वाटिकां गृहीत्वा वनं प्रति प्रस्थितः। सः स्ववटिकां अजाचारिका – बालिकां प्रदत्तः अटणार्थं च गतवान्। अजाचारिका बालिका वटिकां निष्कास्य खादितवती । यदा श्रृगालः आगत्य अपश्यत् । तदा तत्र वटिका नासीत् श्रृगालः अजाचारिकां बालिकामकथयत् – मम वटिकां अजां वा ददातु। तदा सा बालिका तस्मै एकाम् अजामददात् ।

Page no. – 15

प्रश्न 1. उपरोल्लेखित गद्यांशमधीत्य ल्यप्, क्त्वा, क्तवत् इति प्रत्ययान्तशब्दान् लिखत्।

प्रत्यय उदाहारण

1. ल्यप् संस्थाप्य, आगत्य 

2. क्त्वा  नीत्वा, ज्वालयित्वा, भ्रमित्वा, गृहीत्वा

3. क्त् गतः

4. क्तवत् गतवान् , खादितवती

5. क्तवत् निर्मितवती

Page no. – 15

प्रश्न 2.रेखाङिकतानाम अव्ययानां सार्थकप्रयोगं कुरुत – 

उत्तर- च – रामः श्याम: च क्रीडत: ।

यदा – यदा त्वं पठिष्यसि तदा मेलापके गमिष्यसि I

तदा – यदा त्वं विद्यालये गमिष्यसि तथा ज्ञानं प्राप्स्यसि।

यावत् – यावत् अध्यापकः कक्षायां न आगमिष्यति तावत् वयम् वार्तालापं करिष्यामः I

Page no. – 15

प्रश्न 3. वटिकाभुञ्जिकयोः निर्माणविधिं लिखत – 

उत्तर- भजिया बनाने की आवश्यक सामग्री –

बेसन – 200 ग्राम

हल्दी पाउडर 1 छोटी चम्मच

जीरा – 1 चम्मच

1 प्याज (बारीक कटी हुई)

हरी मिर्च – 4 (कटी हुई)

स्वादानुसार नमक

खाने का सोडा 1 चुटकी

तेल – 500 ग्राम तलने के लिए

विधि- 1. सबसे पहले एक कटोरे में बेसन छान कर डाले। फिर इसमें हल्दी, प्याज, सोडा, नमक, हरी मिर्च, जीरा डालकर मिला लें। अब इसमें आवश्यकतानुसार पानी डालकर बेसन का गाढ़ा घोल बनाएं, जब बेसन का घोल बन जाए तब इस मिश्रण को 20 मिनट के लिए बाजू में रख दें ताकि मिश्रण फुल सके। 

2. अब मिश्रण फूल जाए तब कढ़ाई में तेल डालकर गर्म होने रखें। जब तेल गरम हो जाए तब हाथों की उंगलियों को पानी में डुबोकर गीली करें। फिर हाथ में बेसन वाला मिश्रण लेकर उंगलियों को हिलाते हुए तेल में डालें। अब इसे कलछी से हिलाते हुए थोड़ा सा कलर बदलने तक तले। जब कलर हल्का लाल रंग आ जाए तब कलछी से इसे बाहर निकाल कर प्लेट में रखे। उड़द बड़ा बनाने की सामग्री-

  • 1 कप भीगी हुई उड़द की दाल
  • 1 मीडियम प्याज , टुकड़ों में कटा हुआ
  • 1 हरी मिर्च, बारीक कटा हुआ
  • 1 टेबल स्पून सूजी
  • स्वादानुसार नमक
  • तलने के लिए तेल
  • 1/2 टी स्पून लाल मिर्च पाउडर

उड़द दाल वड़ा बनाने की विधि-

1. सबसे पहले भीगी हुई सफेद उड़द की दाल को पानी के साथ मिक्सी में पीस लें. थोड़ा सा पानी डालें.

2. फिर इस घोल को एक बड़े बाउल में निकाल लीजिए और इसमें कटा हुआ प्याज, हरी मिर्च और सूजी के साथ नमक और लाल मिर्च पाउडर स्वादानुसार डाल दीजिए.

3. सभी चीजों को अच्छी तरह मिला लें.

4. एक बड़े तले के पैन में तेल गरम करें, उसमें एक के बाद एक चम्मच घोल डालें.

Page no. – 15

प्रश्न 4. स्वगृहे निर्मितानि व्यञ्जनानि संस्कृतभाषया लिखत?

उत्तर- वटिका, भुञ्जिका, पायसम् , चीला, मोदकम्, दधि, तक्रं, रोटिका

दधिबटक: अवलेह , कृशरः, अपूप: शाकः, दुग्ध पूपिका इत्याद‌यः I

Page no. – 15

प्रश्न 5. अजा वा श्रृगालस्य विषये पञ्चवाक्यानि रचयत। 

उत्तर- अजा

(i) अजा चतुष्पदा भवति I

(ii) सा अनेकानाम् वर्णानां भवति ।

(iii) तस्या शीर्षे द्वे श्रृंगे भवतः ।

(iv) सा शस्यानि खादति I

(v) सा दुग्धं ददाति I

Page no. – 15

प्रश्न 6. काष्ठनिर्मितानि पञ्च वस्तूनां नामानि लिखत्। 

उत्तर – आसन्दः (कुर्सी)

 काष्ठफलकः (लकड़ी का मेज)

 गवाक्षाः ( खिड़कियाँ )

 द्वाराणि (दरवाजे)

 बेलनं (बेलन)

 खट्वा (खाट)

Leave a Reply

Discover more from CGBSE Solutions

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading